Van waarneming naar conclusie: zo blijft een deskundigenbericht controleerbaar

Bij bouwkundige schade of een technisch geschil lijkt de conclusie vaak het belangrijkste onderdeel van het deskundigenbericht. Toch wordt juist de route naar die conclusie bepalend voor de bruikbaarheid van het rapport. Een lezer moet kunnen onderscheiden wat de deskundige zelf heeft waargenomen, welke technische analyse daarop is toegepast en welke conclusie daaruit volgt.

Als die lagen door elkaar lopen, kan een veronderstelling onbedoeld als feit worden gelezen. Ook wordt dan moeilijker te beoordelen of een alternatieve oorzaak voldoende is onderzocht. Een controleerbaar deskundigenbericht maakt daarom niet alleen de uitkomst zichtbaar, maar ook de redenering en de beperkingen.

Wat is een waarneming?

Een waarneming beschrijft wat tijdens dossieronderzoek, opname of meting feitelijk is vastgesteld. Denk aan de plaats en vorm van een scheur, een gemeten vochtpercentage, een hoogteverschil, verkleuring, losliggend materiaal of informatie uit een gedateerde foto.

Een zorgvuldige waarneming vermeldt waar mogelijk ook de plaats, datum, omstandigheden, meetmethode en gebruikte apparatuur. De zin “de aansluiting vertoont aan de binnenzijde een opening van ongeveer vier millimeter” is een waarneming. De zin “de aansluiting is ondeugdelijk uitgevoerd” bevat al een technische beoordeling.

Ook dossierstukken moeten herkenbaar als bron worden genoemd. Een verklaring van een partij is relevante informatie, maar wordt niet automatisch een eigen waarneming van de deskundige. Dat onderscheid voorkomt dat verklaringen, aannames en feitelijke vaststellingen ongemerkt in elkaar overvloeien.

Wat is technische duiding?

Bij de technische duiding verbindt de deskundige de waarnemingen aan vakkennis, toepasselijke normen, berekeningen, productinformatie, meetresultaten en mogelijke verklaringen. Hier wordt onderzocht wat de bevindingen kunnen betekenen.

Een goede duiding behandelt niet alleen de eerste of meest voor de hand liggende verklaring. Reële alternatieve oorzaken worden benoemd en, voor zover de opdracht en onderzoeksmethode dat toelaten, getoetst. Bij vocht kan bijvoorbeeld onderscheid nodig zijn tussen lekkage, condensatie, optrekkend vocht, bouwvocht en een combinatie van factoren.

De duiding moet laten zien welke bron of methode iedere stap ondersteunt. Wanneer een norm, montagevoorschrift of berekening wordt gebruikt, hoort duidelijk te zijn op welk onderdeel en welke situatie die bron betrekking heeft.

Wanneer is een conclusie voldoende gemotiveerd?

Een conclusie beantwoordt de onderzoeksvraag en volgt aantoonbaar uit de bevindingen en technische analyse. De Leidraad deskundigen in civiele zaken van de Rechtspraak benadrukt voor gerechtelijke deskundigen dat antwoorden gemotiveerd moeten zijn. Zonder toelichting is het deskundigenbericht voor partijen en de rechter onvoldoende controleerbaar.

Dat uitgangspunt is ook praktisch bruikbaar bij een partijdeskundigenbericht, contra-expertise of gezamenlijk onderzoek. Een conclusie als “de schade is veroorzaakt door een uitvoeringsfout” is niet genoeg wanneer niet zichtbaar is welke waarnemingen, normen en uitsluitingen dat oordeel dragen.

De mate van zekerheid moet bij de beschikbare informatie passen. Soms kan een oorzaak technisch worden vastgesteld. In andere gevallen is één verklaring het meest aannemelijk of blijven meerdere verklaringen mogelijk. De gedragscode voor gerechtelijk deskundigen verlangt dat wordt gemeld wanneer bevindingen voor meerdere uitleg vatbaar zijn en dat de meest aannemelijke interpretaties worden benoemd.

Waarom onderzoeksbeperkingen in het rapport horen

Geen onderzoeksmethode kan alles aantonen. Een visuele opname zegt bijvoorbeeld niet vanzelf hoe een afgesloten constructie is opgebouwd. Een meting is een momentopname en kan afhankelijk zijn van omstandigheden. Zonder destructief onderzoek kan een verborgen oorzaak soms niet met voldoende zekerheid worden bevestigd of uitgesloten.

De gedragscode voor gerechtelijk deskundigen bepaalt dat beperkingen van gebruikte methoden worden vermeld en dat geschikte methoden, apparatuur en materialen worden gebruikt. Het benoemen van een beperking maakt een rapport niet zwakker. Het voorkomt juist dat de conclusie verder reikt dan het onderzoek kan dragen.

Voorbeelden van relevante beperkingen zijn:

• delen van de constructie waren niet bereikbaar of zichtbaar;
• er kon geen destructief of laboratoriumonderzoek worden uitgevoerd;
• essentiële tekeningen, berekeningen of productgegevens ontbraken;
• omstandigheden tijdens de meting weken af van de situatie waarin de klacht optreedt;
• een deelvraag viel buiten de deskundigheid of opdracht;
• herstelwerk had de oorspronkelijke situatie al veranderd.

Een passende onderzoeksvraag

Deze vraag houdt waarneming, duiding en conclusie herkenbaar uit elkaar. Afhankelijk van het dossier kunnen deelvragen worden toegevoegd over normafwijkingen, schadeomvang, causaliteit, aanvullend onderzoek en technisch passend herstel.

Van oorzaak naar herstel

Bij schade-expertise verdient herstel een afzonderlijke stap. Een hersteladvies moet aansluiten op de technisch aannemelijke oorzaak en de vastgestelde schadeomvang. Alleen zichtbare schade herstellen kan onvoldoende zijn als de oorzaak blijft bestaan. Omgekeerd mag uit een beperkte waarneming niet zonder onderbouwing een omvangrijke herstelmaatregel volgen.

Wanneer een begroting of raming onderdeel van de opdracht is, moet bovendien duidelijk zijn op welke hoeveelheden, eenheidsprijzen, aannames en uitsluitingen zij rust. De technische vaststelling en de financiële uitwerking blijven daarmee controleerbaar verbonden, zonder te worden vermengd.

Controlelijst voor een navolgbaar deskundigenbericht

• Zijn dossierbronnen, partijverklaringen en eigen waarnemingen van elkaar onderscheiden?
• Zijn plaats, datum, omstandigheden en meetmethode vastgelegd?
• Is uitgelegd welke normen, voorschriften of berekeningen zijn toegepast?
• Zijn reële alternatieve oorzaken onderzocht of gemotiveerd uitgesloten?
• Sluit iedere conclusie aantoonbaar aan op de bevindingen?
• Is de mate van zekerheid passend geformuleerd?
• Zijn beperkingen en ontbrekende gegevens zichtbaar benoemd?
• Is aangegeven of aanvullend, destructief of specialistisch onderzoek nodig is?

De juiste vervolgstap

Of een visueel onderzoek volstaat, hangt af van de onderzoeksvraag, toegankelijkheid, beschikbare stukken en gewenste zekerheid. Soms is een gefaseerde aanpak passend: eerst dossieronderzoek en een visuele opname, daarna alleen indien nodig een meting, proefopening, laboratoriumonderzoek of aanvullende specialist.

Via de onderzoeksstap kunnen de casus, partijen, bestaande rapporten, beschikbare stukken en gewenste bewijswaarde eerst worden geordend. Daarna kan worden bepaald welke onderzoeksmethode en deskundigheid nodig zijn. De informatie in dit artikel is algemeen en vormt geen juridisch advies.